شیمی‌درمانی
شیمی‌درمانی استفاده از داروهایی است که سلول‌های سرطانی و سلول‌های دیگری را که سریع تقسیم می‌شوند هدف می‌گیرند. در این صفحه روش انجام، عوارض شایع و نشانه‌های هشدار را می‌خوانید.
شیمی‌درمانی چیست؟
شیمی‌درمانی یعنی درمان سرطان با دارو. این داروها سلول‌های سرطانی را که سریع تقسیم می‌شوند هدف می‌گیرند. سلول‌های سالمی که آن‌ها هم سریع تقسیم می‌شوند، مثل سلول‌های ریشه‌ی مو، پوشش دهان و روده و مغز استخوان، ممکن است آسیب ببینند. بیشتر عوارض شیمی‌درمانی از همین‌جا می‌آید.
شیمی‌درمانی یک درمان سیستمیک است، یعنی دارو از راه خون در بدن پخش می‌شود. این با پرتودرمانی فرق دارد که فقط یک ناحیه را هدف می‌گیرد.
برای چه کسانی است؟
پزشک شیمی‌درمانی را در شرایط گوناگون پیشنهاد می‌کند:
- پیش از جراحی یا پرتودرمانی، برای کوچک کردن تومور
- پس از جراحی، برای کم کردن احتمال بازگشت بیماری
- همراه با پرتودرمانی
- در سرطان‌های پخش‌شده یا برگشته، برای کنترل بیماری و کم کردن علائم
انتخاب نوع دارو و برنامه‌ی درمان به نوع سرطان، مرحله، سن، شرایط جسمی و آزمایش‌های شما بستگی دارد. نام و مقدار دارو را فقط پزشک معالج تعیین می‌کند.
برنامه‌ی درمان هر بیمار متفاوت است؛ درباره‌ی وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
شیمی‌درمانی چگونه انجام می‌شود؟
رایج‌ترین راه، تزریق وریدی است. دارو از طریق سوزن در رگ دست یا بازو داده می‌شود. گاهی از کاتتر یا پورت استفاده می‌شود؛ پورت یک وسیله‌ی کوچک زیر پوست است که دسترسی به رگ را راحت‌تر می‌کند. بعضی داروها به شکل قرص یا کپسول خورده می‌شوند و بعضی دیگر به شکل تزریق عضلانی یا زیر پوستی، یا مستقیم در یک فضای بدن داده می‌شوند.
درمان معمولاً در چرخه انجام می‌شود. یعنی مدتی دارو داده می‌شود و بعد مدتی استراحت می‌آید تا بدن بازیابی شود. مثلاً یک روز درمان و سه هفته استراحت می‌تواند یک چرخه باشد. این فقط یک مثال است؛ برنامه‌ی شما را پزشک مشخص می‌کند.
پیش از هر چرخه معمولاً آزمایش خون انجام می‌شود. اگر شمارش سلول‌های خونی شما پایین باشد، ممکن است پزشک درمان را عقب بیندازد یا برنامه را تغییر دهد. جلسه‌ها را بدون هماهنگی با پزشک عقب نیندازید یا نادیده نگیرید.
هر جلسه چگونه است؟
در تزریق وریدی معمولاً در بخش سرپایی یا بیمارستان می‌نشینید یا روی تخت دراز می‌کشید. پرستار رگ شما را باز می‌کند و دارو را وصل می‌کند. ممکن است جلسه از چند ده دقیقه تا چند ساعت طول بکشد.
چند توصیه‌ی عملی:
- کسی را همراه خود بیاورید یا برای رفت‌وآمد برنامه‌ریزی کنید.
- کتاب، هدفون یا شارژر ببرید و لباس راحت بپوشید.
- در روز درمان و روز بعد از آن استراحت را در برنامه‌تان بگذارید.
- اگر در حین تزریق خارش، سوزش، درد در محل رگ، سرگیجه یا تنگی نفس حس کردید، همان لحظه به پرستار بگویید.
عوارض شایع و مراقبت از خود
عوارض به نوع دارو بستگی دارد و در هر فرد فرق می‌کند. شایع‌ترین‌ها:
- خستگی. شایع‌ترین عارضه است. کارهای مهم را برای ساعت‌های پرانرژی بگذارید و از دیگران کمک بخواهید.
- تهوع و استفراغ. برای پیشگیری از آن داروهای ضدتهوع هست. بهتر است پیش از شروع علامت‌ها آن‌ها را مطابق دستور پزشک مصرف کنید.
- زخم دهان. هر روز دهان خود را نگاه کنید، با مسواک نرم دندان‌ها را تمیز کنید و غذای تند، ترش و خیلی داغ نخورید.
- ریزش مو. همه‌ی داروها این عارضه را ندارند. معمولاً موها پس از پایان درمان دوباره رشد می‌کنند.
- کاهش گلبول‌های سفید و خطر عفونت. دست‌ها را مرتب بشویید، از افراد بیمار و مکان‌های شلوغ دوری کنید و گوشت، تخم‌مرغ و ماهی را کامل بپزید.
- تغییر اشتها و مزه. وعده‌های کوچک و مکرر بخورید و در صورت نیاز از متخصص تغذیه کمک بگیرید.
برای کاهش تب یا درد، پیش از مصرف هر دارویی، حتی داروی بدون نسخه، با تیم درمان مشورت کنید؛ چون بعضی داروها ممکن است تب را بپوشانند و نشانه‌ی یک مشکل جدی را پنهان کنند.
بسیاری از عوارض پس از پایان درمان بهتر می‌شوند، ولی بعضی ماندگارتر هستند.
چه زمانی فوراً تماس بگیرید؟
در دوران شیمی‌درمانی خطر عفونت بیشتر است و عفونت می‌تواند جدی باشد. فوراً با تیم درمان تماس بگیرید یا به اورژانس بروید اگر:
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر دارید، یا لرز شدید
- استفراغ یا اسهال مداوم دارید و نمی‌توانید مایعات بخورید
- خونریزی غیرعادی، کبودی بدون علت یا خون در ادرار و مدفوع دارید
- تنگی نفس، درد قفسه‌ی سینه یا سرفه‌ی تازه دارید
- محل کاتتر یا پورت قرمز، متورم، دردناک یا چرکی شده است
- زخم دهان آن‌قدر شدید است که نمی‌توانید بخورید یا بنوشید
- درد شدید، گیجی یا ضعف ناگهانی پیدا کرده‌اید
بهتر است پیش از شروع درمان از تیم خود بپرسید در چه مواقعی تماس تلفنی کافی است و در چه مواقعی باید مستقیم به اورژانس بروید.
برنامه‌ی درمان هر بیمار متفاوت است؛ درباره‌ی وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا شیمی‌درمانی همیشه باعث ریزش مو می‌شود؟
خیر. ریزش مو به نوع دارو بستگی دارد و در همه‌ی برنامه‌ها پیش نمی‌آید. از پزشک بپرسید داروی شما چنین احتمالی دارد یا نه.
چرا شیمی‌درمانی در چرخه‌ها انجام می‌شود؟
بعد از هر دوره‌ی درمان، چند روز یا چند هفته استراحت می‌آید تا بدن، به‌ویژه سلول‌های سالم، بازیابی شود. این برنامه را پزشک تنظیم می‌کند و بدون نظر او نباید جلسه‌ای را جا انداخت.
در طول شیمی‌درمانی چه موقع باید با پزشک تماس بگیرم؟
تب ۳۸ درجه یا بالاتر، لرز، استفراغ مداوم، خونریزی یا تنگی نفس از دلایل تماس فوری است. پیش از شروع درمان از تیم خود شماره‌ی تماس و برنامه‌ی اورژانسی بخواهید.
آیا می‌توانم با داروهای دیگرم یا مکمل‌ها شیمی‌درمانی بگیرم؟
فهرست همه‌ی داروها، گیاهان و مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید را به پزشک بدهید. بعضی ممکن است با درمان تداخل داشته باشند. بدون مشورت چیزی را قطع یا شروع نکنید.
غذا خوردن در دوره‌ی شیمی‌درمانی چه مشکلی دارد؟
ممکن است اشتها، مزه‌ی غذا یا حالت تهوع تغییر کند. وعده‌های کوچک‌تر و پرپروتئین، و مشورت با متخصص تغذیه کمک می‌کند. بخش تغذیه در راهنمای بیمار را ببینید.