پرتودرمانی (رادیوتراپی)
پرتودرمانی با پرتوهای پرانرژی به سلول‌های سرطانی در یک ناحیه‌ی مشخص از بدن آسیب می‌زند. در این صفحه مراحل درمان، روش‌های امروزی و مراقبت‌های حین درمان را به زبان ساده می‌خوانید.
پرتودرمانی چیست؟
پرتودرمانی یا رادیوتراپی، درمان سرطان با پرتوهای پرانرژی است. این پرتوها به DNA سلول‌های سرطانی آسیب می‌زنند. سلول سرطانی نمی‌تواند آسیب را خوب ترمیم کند و به‌تدریج از بین می‌رود یا رشدش کند می‌شود.
پرتودرمانی یک درمان موضعی است. یعنی فقط همان ناحیه‌ای از بدن را هدف می‌گیرد که سرطان در آن قرار دارد. مثلاً در سرطان ریه، سینه تحت پرتو قرار می‌گیرد، نه کل بدن.
برنامه‌ی درمان هر بیمار متفاوت است؛ درباره‌ی وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
برای چه کسانی است؟
پزشک در این موارد پرتودرمانی را پیشنهاد می‌کند:
- به‌عنوان درمان اصلی، بعضی وقت‌ها همراه با شیمی‌درمانی
- پیش از جراحی، برای کوچک‌تر کردن تومور
- پس از جراحی، برای از بین بردن سلول‌های باقی‌مانده
- برای کم کردن علائمی مثل درد یا فشار تومور
اینکه پرتودرمانی برای شما مناسب است یا نه، به نوع سرطان، محل و مرحله‌ی آن و شرایط عمومی‌تان بستگی دارد. این تصمیم را پزشک و تیم درمان می‌گیرند.
پرتودرمانی چگونه انجام می‌شود؟
پرتودرمانی خارجی و براکی‌تراپی
در پرتودرمانی خارجی دستگاهی به نام شتاب‌دهنده‌ی خطی (لینک‌اک)، یعنی همان دستگاه پرتودرمانی، پرتو را از بیرون بدن به تومور می‌تاباند. بیشتر بیماران این روش را دریافت می‌کنند.
در براکی‌تراپی یا پرتودرمانی داخلی، منبع کوچک پرتوزا مثل دانه یا کپسول داخل تومور یا نزدیک آن قرار می‌گیرد. این روش برای بعضی سرطان‌ها مثل سرطان دهانه‌ی رحم، پروستات، سینه و سر و گردن به کار می‌رود. منبع ممکن است چند دقیقه تا چند روز بماند، یا در موارد خاص دائمی باشد. اگر براکی‌تراپی برای شما مطرح باشد، پزشک درباره‌ی نکات ایمنی دوران درمان، از جمله ملاقات‌کننده‌ها، توضیح می‌دهد.
مراحل درمان
- ویزیت و مشاوره. پزشک پرونده، جواب‌های آسیب‌شناسی و تصویربرداری‌ها را بررسی می‌کند و هدف درمان و عوارض احتمالی را توضیح می‌دهد.
- شبیه‌سازی (سی‌تی‌اسکن طراحی). در یک جلسه سی‌تی‌اسکن مخصوص انجام می‌شود تا محل دقیق درمان مشخص شود. ممکن است روی پوست‌تان علامت‌گذاری شود. برای درمان سر و گردن معمولاً ماسک مخصوص ساخته می‌شود تا سرتان هر روز در همان وضعیت بماند.
- طراحی درمان. فیزیک‌دان پزشکی و پزشک با نرم‌افزار، زاویه‌ها و دوز پرتو را طوری برنامه‌ریزی می‌کنند که تومور بیشترین پرتو را بگیرد و بافت سالم کمترین را. این مرحله ممکن است چند روز طول بکشد و شما در آن حضور ندارید.
- جلسات روزانه. بیشتر بیماران سرپایی و معمولاً روزهای کاری هفته درمان می‌شوند. تعداد جلسات از یک جلسه تا چند هفته متفاوت است.
- پیگیری. در طول درمان و پس از آن، پزشک شما را معاینه می‌کند و با آزمایش یا تصویربرداری نتیجه را بررسی می‌کند.
روش‌های امروزی
- آی‌ام‌آرتی (IMRT). پرتو از زوایای مختلف و با شدت‌های متفاوت تابیده می‌شود تا شکل پرتو به شکل تومور نزدیک‌تر شود.
- وی‌مت (VMAT). دستگاه هنگام پرتودهی دور شما می‌چرخد و پرتو را به‌صورت پیوسته می‌تاباند. معمولاً جلسه کوتاه‌تر می‌شود.
- اس‌بی‌آرتی (SBRT). برای تومورهای کوچک و مشخص، دوز بالا در تعداد کمی جلسه (حداکثر حدود پنج جلسه) داده می‌شود. هدف‌گیری بسیار دقیق است.
- تصویربرداری حین درمان (IGRT). پیش از پرتودهی تصویر گرفته می‌شود تا موقعیت شما بازبینی شود.
این روش‌ها همه‌جا و برای همه‌ی بیماران لازم یا مناسب نیست. انتخاب با پزشک است.
هر جلسه چگونه است؟
شما روی تخت دراز می‌کشید و تکنولوژیست پرتودرمانی شما را طبق علامت‌ها و تنظیمات دقیق قرار می‌دهد. سپس از اتاق بیرون می‌رود، چون دستگاه از اتاق دیگری کنترل می‌شود. او شما را از طریق دوربین می‌بیند و با شما با میکروفون حرف می‌زند. اگر مشکلی بود، دستتان را تکان دهید یا صدا بزنید؛ دستگاه هر لحظه متوقف می‌شود.
باید ساکن بمانید و طبیعی نفس بکشید. ممکن است صدای دستگاه را بشنوید، ولی گرما، سوزش یا درد حس نمی‌کنید. خودِ پرتودهی چند دقیقه است و کل جلسه معمولاً از نیم ساعت بیشتر نمی‌شود.
آیا رادیواکتیو می‌شوم؟ در پرتودرمانی خارجی، خیر. پرتو فقط هنگام روشن بودن دستگاه تابیده می‌شود و در بدن شما نمی‌ماند. می‌توانید با اطرافیان، از جمله کودکان، بدون نگرانی باشید.
عوارض شایع و مراقبت از خود
عوارض به ناحیه‌ی درمان بستگی دارد و معمولاً کم‌کم در هفته‌های درمان پیدا می‌شود. شایع‌ترین‌ها:
- خستگی. بیشترین عارضه است. استراحت کنید، در حد توان راه بروید و کارهای مهم را برای ساعت‌های پرانرژی بگذارید.
- تغییرات پوست. قرمزی، خشکی، خارش یا پوسته‌ریزی، شبیه آفتاب‌سوختگی. پوست را ملایم بشویید، لباس نخی گشاد بپوشید و فقط کرم‌هایی را به کار ببرید که تیم درمان تأیید کرده است. علامت‌های روی پوست را پاک نکنید.
- عوارض مخصوص هر ناحیه. مثل زخم دهان یا مشکل در بلع در درمان سر و گردن، یا اسهال و تکرر ادرار در درمان لگن. توضیح بیشتر در راهنمای «عوارض به تفکیک ناحیه» آمده است.
بیشتر عوارض کوتاه‌مدت پس از پایان درمان به‌تدریج بهتر می‌شود. بعضی عوارض دیرتر ظاهر می‌شوند و پزشک شما را از نظر آن‌ها پیگیری می‌کند.
چه زمانی فوراً تماس بگیرید؟
با تیم درمان یا پزشک تماس بگیرید اگر:
- تب ۳۸ درجه یا بیشتر دارید
- پوست تاول زده، زخم باز یا ترشح دارد، یا سوزش شدید شده است
- قادر به خوردن یا آشامیدن نیستید، یا استفراغ و اسهال شدید دارید
- خونریزی دارید، از جمله خون در ادرار یا مدفوع
- تنگی نفس تازه یا بدتر شونده یا درد قفسه‌ی سینه دارید
در تنگی نفس شدید، درد شدید قفسه‌ی سینه، تشنج یا کاهش هوشیاری، بدون معطلی به اورژانس بروید یا با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.
برنامه‌ی درمان هر بیمار متفاوت است؛ درباره‌ی وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا پرتودرمانی دردناک است؟
خودِ پرتودهی درد ندارد و چیزی حس نمی‌کنید؛ مثل عکس‌برداری است. ممکن است در ادامه‌ی درمان پوست یا مخاط ناحیه‌ی درمان حساس شود که با مراقبت و راهنمایی تیم درمان قابل کنترل است.
آیا بعد از پرتودرمانی رادیواکتیو می‌شوم و باید از خانواده دور باشم؟
در پرتودرمانی خارجی (با دستگاه) خیر. بدن شما پرتوزا نمی‌شود و می‌توانید با اطرافیان، از جمله کودکان و زنان باردار، با خیال راحت باشید.
هر جلسه چقدر طول می‌کشد؟
معمولاً حضور شما در اتاق درمان چند دقیقه تا حدود نیم ساعت است و خودِ پرتودهی فقط چند دقیقه طول می‌کشد. تعداد جلسات را پزشک تعیین می‌کند.
در طول دوره‌ی درمان می‌توانم کار کنم؟
بسیاری از بیماران با تغییر در برنامه‌شان کار می‌کنند، ولی خستگی ممکن است زیاد شود. این موضوع به نوع درمان و ناحیه‌ی درمان بستگی دارد و بهتر است با پزشک خود در میان بگذارید.
اگر یک جلسه را از دست بدهم چه می‌شود؟
حتماً زودتر به مرکز درمان خبر بدهید. تیم درمان تصمیم می‌گیرد جلسه چگونه جبران شود. خودتان زمان‌بندی را تغییر ندهید.